Odszkodowanie za represje komunistyczne przysługuje od Skarbu Państwa osobom represjonowanym w latach 1944-1989 za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, a po ich śmierci małżonkowi, dzieciom i rodzicom. Podstawą jest ustawa lutowa z 23 lutego 1991 r. Postępowanie jest w całości zwolnione z kosztów sądowych.
Ustawa obejmuje skazanie wyrokiem politycznym, pozbawienie wolności bez wyroku, prześladowania przez radzieckie organy ścigania działające na obecnym terytorium Polski w latach 1944-1956, a także powołanie do przymusowej służby wojskowej między 1 listopada 1982 r. a 28 lutego 1983 r. Orzeczenia wydane za opór przeciwko kolektywizacji wsi i obowiązkowym dostawom również podlegają unieważnieniu. Krąg osób uprawnionych opisuje strona o tym, kto może dostać odszkodowanie za represje.
Ustawa nie wyznacza górnej granicy. Zasądzane kwoty sięgają od kilkudziesięciu tysięcy do ponad miliona złotych i zależą od długości pozbawienia wolności, warunków odbywania kary, skutków zdrowotnych oraz udokumentowanych strat majątkowych. Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z 25 kwietnia 2025 r. w sprawie II AKa 31/25 zasądził 900 000 zł. Zestawienie realnych kwot zawiera opracowanie o tym, ile wynosi odszkodowanie za represje.
Przy wyroku politycznym sprawa jest dwuetapowa: najpierw sąd okręgowy stwierdza nieważność orzeczenia, potem rozpoznaje żądanie odszkodowania i zadośćuczynienia. Gdy represja nie polegała na skazaniu, etap unieważnienia odpada. Cały przebieg opisuje procedura uzyskania odszkodowania za represje, a wykaz materiałów dowodowych zawiera strona o tym, jakie dokumenty są potrzebne.
Roszczenia z ustawy lutowej co do zasady nie przedawniają się. Wyjątek dotyczy osób, wobec których stwierdzono nieważność orzeczenia. Osoby te mają 10 lat od uprawomocnienia się tego postanowienia na zgłoszenie żądania. Zasady i wyjątki rozdziela tekst o przedawnieniu roszczeń za represje.
Osobne zasady obowiązują przy dwóch grupach represji: odszkodowaniu za internowanie w stanie wojennym oraz odszkodowaniach dla rodzin Sybiraków deportowanych do Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich.
W okresie PRL-u tysiące Polaków doświadczyło represji za działalność na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego. Prześladowania przybierały różną formę: m.in. były to aresztowania, internowania, więzienia, przymusowa służba wojskowa czy konfiskata majątku. Te działania wymierzone były w osoby, sprzeciwiające się ówczesnemu reżimowi komunistycznemu – w opozycję, działaczy niepodległościowych, członków Armii Krajowej, a także w zwykłych obywateli, wyrażających niezgodę na działania władz. Choć od tych wydarzeń minęły dekady, polskie prawo umożliwia uzyskanie odszkodowania i zadośćuczynienia za doznane krzywdy i straty materialne.
Nasza Kancelaria Pamięci pomoże Ci przejść przez cały proces, abyś mógł odzyskać sprawiedliwość.
Dzięki przemianom ustrojowym po 1989r., prawodawstwo umożliwia reparację krzywd z tamtego okresu. Ubieganie się o odszkodowanie i zadośćuczynienie to nie tylko szansa na finansową rekompensatę, ale także symboliczne przywrócenie sprawiedliwości.
Podstawą prawną do ubiegania się o odszkodowanie i zadośćuczynienie za represje w PRL jest tzw. Ustawa lutowa czyli ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Zgodnie z jej zapisami, prawo do rekompensaty przysługuje osobom, które w okresie od 1 stycznia 1944 r. do 31 grudnia 1989 r. były poddane represjom za działalność na rzecz niepodległości Polski, w tym:
O zadośćuczynienie swoich krzywd może, co oczywiste ubiegać się sam poszkodowany. Bardzo istotny jest również zapis w ustawie, który przewiduje, że w przypadku śmierci osoby represjonowanej prawo do roszczeń nadal posiadają najbliżsi członkowie rodziny: małżonek, dzieci lub rodzice. Jedyny warunek jest taki, że osoba ta nie otrzymała rekompensaty za życia. Oznacza to, że śmierć represjonowanego nie zamyka drogi do dochodzenia przed sądem zadośćuczynienia za krzywdy. Możliwe jest uzyskanie odszkodowania dla małżonków represjonowanych czy odszkodowania dla dzieci osób represjonowanych.
Wspomniana ustawa określa dwa rodzaje rekompensaty, o jaką może ubiegać się osoba represjonowana w stanie wojennym lub wspomniani w przepisach spadkobiercy roszczeń.
Choć w języku codziennym terminy „odszkodowanie” i „zadośćuczynienie” bywają używane zamiennie, w języku prawa mają różne znaczenie i funkcje:
dotyczy poniesionych strat materialnych. Pod tym pojęciem prawo rozumie szkody, które można dokładnie wyliczyć, np. utracone dochody z powodu niemożności zatrudnienia, skonfiskowany majątek, koszty podjętego leczenia czy inne wydatki poniesione w wyniku represji. Celem odszkodowania jest zrekompensowanie realnie poniesionych strat finansowych.
dotyczy wynagrodzenia krzywd niematerialnych. Rozumieć należy pod tym pojęciem takie kwestie jak cierpienie fizyczne i psychiczne, strach, upokorzenie, trauma związana z więzieniem lub prześladowaniami. Dlatego też ustalenie wysokości zadośćuczynienia jest trudniejsze do oszacowania. Tego rodzaju krzywdy nie da się wprost przeliczyć na pieniądze. Sądy biorą tu pod uwagę m.in. czas izolacji, wiedzę historyczną o danym miejscu przetrzymywania – np. warunki czy wpływ represji na życie codzienne.
Warto zauważyć, że obydwa roszczenia występują niezależnie, tzn. można ubiegać się tylko o zadośćuczynienie, ale można jednocześnie zawrzeć we wniosku do sądu argumenty dotyczące słuszności ubiegania się o odszkodowanie. Wszystko zależy od indywidualnego przypadku oraz od dostępnej dokumentacji.
Proces uzyskania zadośćuczynienia czy odszkodowania za represje w okresie PRL wymaga starannego przygotowania oraz znajomości procedur. Jest kilka etapów, na które warto zwrócić uwagę:
Na samym wstępie należy potwierdzić, że krzywdy faktycznie zaistniały. Kluczowe są tutaj dokumenty, m.in. odpisy wyroków, decyzje o internowaniu czy zaświadczenia o pobycie w więzieniu. Ze względu na upływ czasu czy zmianę miejsca zamieszkania dokumenty te mogły ulec zagubieniu. Dlatego jako kancelaria możemy w Państwa imieniu wystąpić do Instytutu Pamięci Narodowej (IPN) z wnioskiem o udostępnienie akt.
Pierwszym etapem na drodze sądowej jest wystąpienie do sądu z wnioskiem o stwierdzenie nieważności wyroku lub decyzji z czasów PRL przez sąd okręgowy lub wojskowy. To bardziej formalny krok, który potwierdza jedynie, że orzeczenie było niesłusznie wydane i otwiera możliwość ubiegania się o roszczenia odszkodowawcze. Według obowiązujących przepisów represjonowany czy jego najbliżsi mogą ubiegać się o odszkodowanie i zadośćuczynienie w terminie 10 lat od uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nieważności orzeczenia.
Po uzyskaniu postanowienia o unieważnieniu orzeczenia należy złożyć wniosek o zadośćuczynienie i odszkodowanie do właściwego sądu okręgowego. Wniosek powinien być dobrze przygotowany i zawierać szczegółowy opis represji oraz zgromadzone dowody – mogą to być dokumenty, ale również wskazanie świadków, mogących potwierdzić fakty. We wniosku uwzględnia się również kwotę żądanych roszczeń, na podstawie oszacowania strat materialnych i moralnych. W każdym przypadku dokonujemy indywidualnej kalkulacji, kierując się naszym doświadczeniem oraz praktykami sądów.
Po wyznaczeniu przez sąd terminu odbywa się posiedzenie, na którym sąd dokonuje oceny zasadności roszczeń i ustala wysokość odszkodowania oraz zadośćuczynienia. Na tę kwotę wpływ ma zgromadzona wcześniej dokumentacja, zeznania represjonowanego czy powołanych świadków. Od 2023 r. postępowania te nie wymagają fizycznego udziału przedstawiciela Skarbu Państwa, co wpływa na szybsze rozpatrzenie.
Jeśli sąd przyzna kwotę, znacznie odbiegającą od wnioskowanej lub odrzuci wniosek, istnieje możliwość złożenia apelacji do sądu apelacyjnego. Na tym etapie wsparcie naszej kancelarii zdecydowanie zwiększa szanse na finalnie korzystny wyrok.
Dochodzenie roszczeń za represje w PRL to proces złożony, wymagający wiedzy prawniczej, historycznej oraz doświadczenia w pracy z IPN i sądami.
Postępowania w sprawach o unieważnienie orzeczeń i zadośćuczynienia są, niezależnie od finału sprawy, zwolnione z opłat sądowych – koszty ponosi Skarb Państwa. Warto jednak skorzystać z pomocy naszej kancelarii, aby uniknąć błędów proceduralnych i mieć wsparcie prawne, które wpłynie pozytywnie na długość trwania postępowania oraz kwotę rekompensaty.