Specjalna ustawa przyznaje osobom represjonowanym prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia za doznane krzywdy. Jednocześnie gwarantuje, że prawo to nie wygaśnie wraz ze śmiercią represjonowanego. W jego miejsce wypłaty należnych środków domagać mogą się dzieci, małżonek oraz rodzice.
Przepisy ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego są bardzo przyjazne rodzinom kombatantów i działaczy niepodległościowych!
Odszkodowanie i zadośćuczynienie za represje i komunistyczne wyroki
Ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 442; dalej jako: „ustawa lutowa”) przewiduje, że osoby, które represjonowane były za walkę z niemieckim, czy rosyjskim (radzieckim) okupantem oraz Ci, którzy komunistycznym wyrokiem skazani zostali za działalność niepodległościową — mogą oczyścić swoje imię i doprowadzić do stwierdzenia nieważności takiego haniebnego orzeczenia.
Co więcej, ustawa przewiduje, że osoby, wobec których stwierdzono nieważność tego typu wyroku, mają prawo żądać odszkodowania i zadośćuczynienia od Skarbu Państwa.
Kwoty takich odszkodowań i zadośćuczynień są zazwyczaj bardzo wysokie, dlatego warto, jeśli wiemy, że mamy w rodzinie ofiarę stalinowskich represji, czy kombatanta walk o niepodległość Polski, zainteresować się tym tematem! Szczegółowe zasady, na jakich przyznawane są odszkodowania za represje w PRL, opisujemy na osobnej stronie.
Kiedy i kto może złożyć wniosek o odszkodowanie i zadośćuczynienie za PRL-owskie represje?
Zgodnie z tzw. ustawą lutową prawo do domagania się odszkodowania i zadośćuczynienia od Państwa Polskiego ma osoba:
- wobec której stwierdzono nieważność orzeczenia wydanego pomiędzy 1944 r. a 1956 r., a orzeczenie PRL-owskiego sądu zapadło w związku z działalnością na rzecz niepodległego państwa polskiego;
- wobec której wydano decyzję o internowaniu w związku z wprowadzeniem w dniu 13 grudnia 1981 r. w Polsce stanu wojennego,
- która z uwagi na działalność na rzecz niepodległej Polski powołana została do przymusowej czynnej służby wojskowej i która służbę tę pełniła w okresie od 1 listopada 1982 r. do 28 lutego 1983 r.;
- która prowadziła działalność na rzecz niepodległej Polski i w związku z tym w okresie od 1 lipca 1944 r. do 31 grudnia 1956 r. była poddawana represjom oraz mieszka obecnie na terytorium Polski (lub mieszkała w chwili śmierci).
We wszystkich powyższych przypadkach obowiązuje zasada, zgodnie z którą w przypadku śmierci osoby uprawnionej uprawnienie do odszkodowania nie wygasa, lecz przechodzi na najbliższą rodzinę zmarłego.
Zgodnie z ustawą z roszczeniem o zadośćuczynienie i odszkodowanie za represje wystąpić mogą wówczas:
- małżonek zmarłego,
- dzieci zmarłego,
- rodzice zmarłego.
Zamknięty krąg osób uprawnionych od odszkodowania i zadośćuczynienia za represje
Ustawa przewiduje zamknięty krąg osób uprawnionych do ubiegania się o odszkodowanie i zadośćuczynienie za komunistyczne wyroki i represje.
Oznacza to, że prawo nie dopuszcza wyjątków i z roszczeniem takim nie mogą wystąpić wnuki, czy inne bliskie osoby zmarłego.
Orzecznictwo ani doktryna nie znają przypadków wyjątków od tej zasady — sformułowanie zawarte w ustawie jest bowiem bardzo jednoznaczne.
Uprawnienie po zmarłym przechodzi wyłącznie na jego małżonka, dzieci lub rodziców.
Dlatego warto, w szczególności w przypadku, gdy sprawa dotyczy kombatanta lub osoby represjonowanej, której dzieci są już w podeszłym wieku podjąć działania w kierunku uzyskania odszkodowania i zadośćuczynienia możliwie niezwłocznie.
Postępowanie dotyczy bowiem nie tylko znacznych kwot pieniędzy, ale i stwierdzenia nieważności orzeczenia, co pozwala dokonać oficjalnie oczyszczenia dobrego imienia naszego krewnego.
Wyjątkowość regulacji dotyczącej represji
Co do zasady roszczenie o zadośćuczynienie wygasa wraz ze śmiercią osoby uprawnionej.
Regulacja umożliwiająca dochodzenie odszkodowania i zadośćuczynienia za represje jest pod tym względem bardzo wyjątkowa. Konstrukcja prawna zawarta w ustawie lutowej sprawia, że w razie śmierci osoby, która doświadczyła represji, uprawnienie samoistnie przechodzi na małżonka, dzieci i rodziców tej osoby.
Warto podkreślić, że nie oznacza to, że każda z tych osób ma swoje odrębne uprawnienie do zadośćuczynienia.
Uchwała Sądu Najwyższego z 27 stycznia 1993 r. (sygn. akt I KZP 35/92) również jednoznacznie wskazuje, że omawiany przepis:
„nie przewiduje (…) samodzielnych roszczeń małżonka, dzieci i rodziców osoby represjonowanej, a jedynie ściśle określa krąg osób, na które przechodzą uprawnienia przysługujące represjonowanemu, do żądania odszkodowania za poniesioną szkodę i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę”.
Na następców prawnych represjonowanego przechodzą jedynie uprawnienia przysługujące samemu represjonowanemu.
Co kluczowe, przejście to nie jest obwarowane żadnymi warunkami.
Rozwiązania tego typu są w prawie bardzo rzadko stosowane i świadczą o wyjątkowości materii regulowanej ustawą lutową na tle innych roszczeń odszkodowawczych.
Dzieci represjonowanych matek
Na odrębnych zasadach ustawa lutowa przyznaje prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia dzieciom represjonowanych matek.
Dodatkowo prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia za represje w czasach PRL mogą mieć także dzieci represjonowanych matek.
Jeśli dzieci te przebywały z matką w więzieniu lub innym miejscu odosobnienia lub z którymi matka była w tym czasie w ciąży, to dzieci te mają odrębne prawo do uzyskania odszkodowania i zadośćuczynienia.
Oznacza to, że z wnioskiem o wypłatę należytych środków może wystąpić zarówno matka (ofiara represji), jak i — z odrębnym wnioskiem — jej dziecko (jako druga ofiara represji).
W przypadkach, gdy matka, będąca ofiarą represji zmarła, jej uprawnienie przechodzi na małżonka, dzieci lub jej rodziców, co oznacza, że w niektórych przypadkach dziecku represjonowanej matki przysługiwać może podwójne uprawnienie do odszkodowania i zadośćuczynienia.
Można wówczas złożyć wniosek o wypłatę zarówno za krzywdę represjonowanej matki, jak i za własną krzywdę — jej dziecka.
Warunkiem złożenia takich wniosków jest stwierdzenie nieważność pierwotnego orzeczenia sądu.
Dlaczego warto skorzystać z pomocy prawnej?
Zgłoś się do naszej Kancelarii, a zarówno postępowanie o stwierdzenie nieważności orzeczenia, jak i postępowanie związane z wnioskiem o wypłatę odszkodowania i zadośćuczynienia poprowadzimy z najwyższą starannością i profesjonalizmem!
Dzięki temu rosną Twoje szanse na szybkie i pomyślne załatwienie sprawy oraz zwiększenie kwoty uzyskanego odszkodowania i zadośćuczynienia!
Sprawdź też
Zasady dochodzenia roszczeń różnią się w zależności od rodzaju represji:- odszkodowanie za represje komunistyczne w PRL – skazanie wyrokiem politycznym, więzienie, prześladowania
- odszkodowanie za internowanie – osadzenie w ośrodku odosobnienia po 13 grudnia 1981 r.
- odszkodowania dla rodzin Sybiraków – deportacje do Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich
